Obszar chronionego krajobrazu Dolina Warty i Dolnej Noteci
Obszar chronionego krajobrazu Dolina Warty i Dolnej Noteci, o powierzchni prawie 32 tysięcy hektarów, jest drugim co do wielkości obszarem tego typu w województwie lubuskim. Obejmuje swoim zasięgiem aż 8 gmin: Zwierzyn, Santok, Drezdenko, Przytoczna, Skwierzyna, Stare Kurowo, Deszczno i Gorzów Wielkopolski. Zgodnie ze swoją nazwą obszar obejmuje fragmenty dwóch dolin, powiązanych ze sobą, lecz różniących się charakterem – dlatego warto omówić je oddzielnie.
Zasadnicza część obejmuje szeroką dolinę dolnej Noteci – od ujścia tej rzeki do Warty w okolicy miejscowości Santok aż po Drezdenko, jak również węższy odcinek na wschód od Drezdenka, aż do granicy z województwem wielkopolskim. Fragment na zachód od Drezdenka obejmuje zespół przyrodniczo-krajobrazowy Drezdeneckie Uroczyska. Najcenniejszy przyrodniczo teren stanowi proponowany rezerwat przyrody Ujście Noteci (ok. 60 ha) zlokalizowany w okolicy Santoka.
Rzeźba tej części ma charakter równinny, a najbardziej wyniesione fragmenty tworzą wydmy. Osią krajobrazu jest rzeka Noteć na długości 45 km i krajobraz w podtypie „systemy wód płynących”, wyznaczony w zasięgu swobodnego wpływu wód wezbraniowych (międzywale) i stanowi 12% obszaru. Jednak znacząca część (70%) to bezleśne krajobrazy bagienno-łąkowe często użytkowane jako pastwiska. Dalsze 14% określono jako krajobrazy wiejskie. Charakter krajobrazu jest wybitnie odmienny od pozostałej części województwa lubuskiego pokrytego w połowie lasem. Wynika to z faktu, iż tereny zalesione, w formie drobnopowierzchniowych zadrzewień, stanowią tutaj tylko nieco ponad 6% jego powierzchni. Odmienność ta podkreślona jest także przez lokalizację w sąsiedztwie dużych kompleksów leśnych, tj. od południa Puszczy Noteckiej, a od północy Puszczy Drawskiej i Gorzowskiej.
Równie wyjątkowy charakter posiadają tereny zurbanizowane, na których rozwój osadnictwa nastąpił w wyniku osuszania mokradeł i kolonizacji olęderskiej, która miała miejsce dopiero w XVII i XVIII w. Zabudowa ma charakter rozproszony (kolonijny), a budynki często sytuowano na sztucznie wyniesionych nasypach tzw. terpach. Największe terpy, wyraźnie widoczne na numerycznym modelu terenu, zajęte są przez kościoły i cmentarze. Olędrzy wybudowali i utrzymywali system wałów, kanałów i rowów melioracyjnych, co zapewniło użytkowanie rolnicze uzyskanego terenu. W krajobrazie widać odcięte starorzecza, pozostałości dawnego systemu rzecznego, a obecna sieć hydrograficzna (łącznie z rowami melioracyjnymi) liczy 1330 km! Dla ochrony tego specyficznego krajobrazu kulturowego Audyt krajobrazowy województwa lubuskiego proponuje także powołanie parku kulturowego o nazwie Błota lub Łęgi Noteckie.
Na terenie obszaru znajduje się kilka schronów bojowych Wału Pomorskiego (Linia Noteci) z lat 30. XX wieku oraz tama taktyczna (jaz forteczny) przy zabytkowym kolejowym moście koło Drezdenka. Spośród 11 zabytkowych kościołów, szczególnie malowniczy jest kościół o konstrukcji szkieletowej w Przynotecku. Dość często natkniemy się na stare cmentarze protestanckie, a czasem na pomniki poległych w czasie I wojny światowej mieszkańców wsi, na niektórych rozstajach dróg zachowały się jeszcze kamienne drogowskazy. Droga z Trzebicza do Nowego Kurowa przecinająca dolinę wciąż pokryta jest granitową kostką.
Płaski krajobraz Doliny Noteci warto oglądać z mostów dających szerszą perspektywę, w Santoku, Goszczanowcu, Trzebiczu i Starych Bielicach, bądź z punktów widokowych położonych na północnej krawędzi doliny już poza obszarem (np. punkt widokowy koło wysadzonego schronu w Starym Kurowie, czy naczółek mostu kolejowego w Drezdenku).
Ta cześć obszaru została zarekomendowana w wspomnianym wyżej audycie krajobrazowym do wzmocnienia ochrony poprzez utworzenie Parku Krajobrazowego Doliny Dolnej Noteci.
Drugą część obszaru stanowi 58 km odcinek rzeki Warty wraz z jej doliną, zaczynający się na granicy z województwem wielkopolskim i kończący w Gorzowie Wielkopolskim. Warta opływa tutaj Puszczę Notecką od południa i zachodu, dość wąską doliną. 45% tej części obszaru zajmują krajobrazy w podtypie „systemy wód płynących” wraz z bezleśnymi bagienno-łąkowymi. Znaczącą część (46%) stanowią także krajobrazy wiejskie, natomiast krajobrazy leśne – jedynie 6% powierzchni.
Najcenniejszy przyrodniczo fragment objęty jest ochroną w formie rezerwatu przyrody o nazwie Santockie Zakole im. Ryszarda Popiela. To rezerwat ornitologiczny obejmujący odkryte tereny zalewowe ze starorzeczami i licznymi drzewami o wymiarach pomnikowych, położony w zakolu Warty, w momencie zmiany jej kierunku, z biegu w kierunku północnym na zachodni (na wysokości ujścia Noteci). Tuż obok rezerwatu, także po lewej stronie Warty, zlokalizowane jest ważne dla historii Polski stanowisko archeologiczne średniowiecznego grodu Santok. Na wysokości Santoku, Warta płynie niedaleko północnej krawędzi doliny, a na jej zboczach i wciętych w jej brzegi wąwozach wykształciły się siedliska kserotermiczne (kwietne murawy kserotermiczne i ciepłolubne okrajki), proponowane do ochrony w formie rezerwatu o nazwie Santockie Murawy. Prawobrzeżna część doliny między Murzynowem a Borkiem stanowi także zespół przyrodniczo-krajobrazowy Kijewickie Kerki.
Krajobraz doliny Warty można oglądać z wysokiej krawędzi doliny, chociażby koło Czechowa, albo przy zabytkowej wieży widokowej w Santoku (już poza obszarem), albo z mostu na Warcie w Skwierzynie.
Z walorów kulturowych warto wspomnieć o dalszych 8 schronach bojowych Wału Pomorskiego, zlokalizowanych między Santokiem a Czechowem, czy ruinach młyna typu holender w Czechowie (jeden z trzech w Lubuskiem). Godny uwagi jest także zespół pałacowo-parkowy w Wiejcach.
